Elburg is zowel een Hanzestad als een vestingstad. Het is zonder twijfel één van de Hanzesteden waar ik graag kom. Hoe vaker ik er ben, hoe meer bijzondere middeleeuwse details ik ontdek. De historische sfeer is hier nog altijd voelbaar.

Wat ik zo mooi vind aan Elburg, is dat het oude stadscentrum uitzonderlijk goed bewaard is gebleven.
Zodra je door de straten wandelt, lijkt het alsof je even teruggaat in de tijd. De smalle steegjes, de keienstraten, de prachtige oude panden – waarvan er ruim 600 een monumentale status hebben – en de hangende visnetten ademen geschiedenis.

Ook bezienswaardigheden zoals de oude Joodse begraafplaats, de Sint-Nicolaaskerk, de stadswallen, de vestingmuren, de bruggen naar de vesting, de Vischpoort en het stadspark dragen bij aan die bijzondere sfeer. Zelfs het oude toilethuisje heeft hier nog een historisch karakter.

Maar achter deze prachtige vestingstad schuilt ook een rijke geschiedenis.

De oorsprong van Elburg

Elburg is een oude middeleeuwse stad die tot 1932 uitkeek over de Zuiderzee. Eeuwenlang was het een belangrijke vissers- en handelsplaats.
De handel verliep voornamelijk over het water, waardoor de stad zich kon ontwikkelen tot een bloeiende nederzetting.

De geschiedenis van Elburg gaat terug tot het jaar 796. In die tijd stond de nederzetting bekend als Thornspic (of Thornspijk). De eerste huizen werden gebouwd aan weerszijden van een lange rechte weg. Zo ontstond een dorp dat buiten de huidige vesting lag. De locatie hiervan is te zien op de foto hieronder, in de witte cirkel.

Door de groei van de visserij, ambachten en handel vestigden steeds meer mensen zich in het dorp. De bevolking nam toe en de nederzetting breidde zich verder uit. Opnieuw werden huizen gebouwd langs een rechte straat, die bekend stond als de Oldestraat. Dit zou de belangrijkste straat van het oude Elburg zijn geweest. Tegenwoordig kennen we deze straat als de Ellestraat (aangegeven met de gele lijn op de foto).

(Bron: Gelders Archief)

Stadsrechten

Waarschijnlijk kreeg Elburg in 1233 stadsrechten. Deze werden echter in 1310 ongeldig verklaard. Graaf Otto bleek namelijk niet bevoegd te zijn geweest om stadsrechten te verlenen, omdat hiervoor geen koninklijke toestemming was verkregen.

Op 4 december 1312 werden de stadsrechten opnieuw bevestigd en zelfs uitgebreid. Daarmee werd de positie van Elburg als stad definitief vastgelegd.

Elburg en de Hanze

In 1367 trad Elburg toe tot de Hanze, een machtig handelsverbond van steden rond de Noord- en Oostzee. De aangesloten steden dreven onderling handel, sloten verdragen en beschermden gezamenlijk hun economische belangen.

Via de Hanze werden onder andere zout, vis, graan, hout, bier, wijn, laken, bijenwas en pelzen verhandeld.
De veertiende en vijftiende eeuw vormden de bloeiperiode van dit handelsverbond. Hoewel de Hanze haar politieke en economische macht later verloor, bestaat het samenwerkingsverband tegenwoordig nog steeds in een moderne vorm met bijna tweehonderd Noord-Europese steden.

De verhuizing van de stad 

Op 2 oktober 1392 gaf de Hertog van Gelre opdracht om Elburg te verplaatsen en opnieuw op te bouwen.
Waarom deze beslissing precies werd genomen, is niet volledig duidelijk. Historici noemen verschillende mogelijke redenen. Zo zou de verhuizing financieel voordeel kunnen opleveren, maar ook de kwetsbare ligging van de oude nederzetting aan de Zuiderzee kan een rol hebben gespeeld. Mogelijk werd gevreesd voor overstromingen of andere bedreigingen vanuit zee.

Dankzij de welvaart die Elburg als Hanzestad had opgebouwd, kon het ambitieuze plan voor een geheel nieuwe stad worden uitgevoerd.

Het nieuwe Elburg werd gesticht tussen 1392 en 1396 door Hertog en Landsheer Willem van Gullik en gebouwd onder leiding van zijn rentmeester Arent thoe Boecop.

Hierbij werd gebruikgemaakt van materiaal uit de oude nederzetting.

De nieuwe stad kreeg een bijzonder ontwerp dat gebaseerd zou zijn op de gulden snede, een zeldzaam principe in de middeleeuwse stedenbouw. Elburg kreeg een vrijwel rechthoekige plattegrond, waarbij de straten volgens een vooraf opgesteld plan werden aangelegd.

Dit type stadsontwerp wordt ook wel een bastide genoemd. Kenmerkend voor een bastide is het rechthoekige stratenpatroon, waarbij de stad wordt verdeeld in acht woonblokken rondom een centraal marktplein.
Elburg is één van de best bewaarde voorbeelden van deze vorm van stadsplanning in Nederland.

De oorspronkelijke bebouwing langs de Oldestraat, de huidige Ellestraat, werd deels opgenomen in het nieuwe stadsplan. Daardoor veranderde de Oldestraat in een doodlopende straat tegen de stadsmuur aan. Oorspronkelijk liep de straat echter verder door.
Hier stond onder andere het Heilige Geestgasthuis.
Waar tegenwoordig de stadsgracht ligt, bevond zich vroeger nog land en zette de weg zich voort richting de andere zijde van de nederzetting.

In het oorspronkelijke ontwerp lag direct achter de stadsmuur een binnengracht.
Op de Oosterwal, ter hoogte van het historische stuk stadsmuur naast de Sint-Nicolaaskerk, is nog goed te zien waar deze gracht ooit heeft gelegen. Het terrein tussen de wal en de stadsmuur ligt namelijk lager dan de rest van de omgeving. In een informatieve video van Museum Elburg wordt dit duidelijk uitgelegd.

Helaas kan ik geen video's op deze website plaatsen, maar via onderstaande link is het filmpje wel te bekijken:

https://www.youtube.com/watch?v=3rCP0y6vqio  
Als je deze link klikt krijg je een filmpje te zien over de oude binnen gracht van Elburg.

Van Hanzestad naar Vestingstad

Met de bouw van de nieuwe stad kreeg Elburg haar definitieve karakter als vestingstad. De stad werd omgeven door muren, grachten en verdedigingstorens om haar inwoners te beschermen.

In latere eeuwen werden de verdedigingswerken verder versterkt.
Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werden bolwerken aangelegd en werd de omwalling aangepast en uitgebreid.
Ook werd de buitengracht verbreed, de omwalling verhoogd en werd de toren bij de haven omgebouwd tot poort.

Hieronder zie je een plattegrond van de vesting Elburg uit circa 1654-1659.

De haven, visserij en Kop van ’t Ende

Elburg lag direct aan de Zuiderzee en ontwikkelde zich tot een belangrijke vissersstad. De visserij speelde eeuwenlang een centrale rol in het dagelijks leven.

Een bijzonder onderdeel hiervan is de Kop van ’t Ende, het uiterste punt van het oude havenhoofd waar de haven overging in open water.

Het havenhoofd is in fases opgebouwd en deels versterkt met puin afkomstig van afgebroken stadstorens, stadsmuren en verdedigingswerken.
Zo kreeg oud stadsmateriaal een nieuwe functie in de uitbreiding van de haven.

Aan het uiteinde stond een havenlicht dat door de havenmeester werd onderhouden om schepen veilig de haven in te leiden.
Vanaf deze plek voeren vissersschepen vroeger de open zee (de Zuiderzee) op en keerden ze ook weer terug naar de haven.

Door de inpoldering van Oostelijk Flevoland kwam dit gebied uiteindelijk droog te liggen.
Tegenwoordig ligt De Kop van ’t Ende buiten Elburg, in de gemeente Dronten. Toch blijft het een tastbare herinnering aan de tijd waarin Elburg direct aan zee lag en de visserij een centrale rol speelde in het dagelijks leven.

De visafslag

De visafslag hoort bij het vissersverleden van Elburg en was nauw verbonden met de botters en de historische havenfunctie van de stad.

Hier werd de vis na terugkomst van zee gelost, gecontroleerd, gesorteerd en verkocht via een veilingssysteem waarbij de prijs werd verlaagd totdat een koper toesloeg.

Een visafslag is simpel gezegd de plek waar de vis werd aangevoerd, verhandeld en verkocht nadat de vissers terugkeerden van zee.

In het klassieke systeem kwamen de vissers met hun botters de haven binnen, waarna de vis direct werd gelost bij de visafslag. Daar werd de vis gecontroleerd op kwaliteit, gesorteerd en vervolgens verkocht via een veilingssysteem. Het woord “afslag” verwijst naar het moment waarop de prijs tijdens de veiling werd verlaagd totdat een koper toesloeg.

Het eerste stukje van deze youtube video laat de 100 jaar visafslag zien. Hoe oude en nieuwe beelden gemixt aan het eind met afbraak en opbouw gemaakt in 1986.

De trambaan in Elburg

Wist je dat er vroeger ook een stoomtramlijn door Elburg liep? Dit was de Zuiderzeetram.

De lijn reed van 1908 tot 1931 en liep van Hattemerbroek via Elburg naar Nunspeet, met een zijtak richting Wezep.

Net buiten de stadsgracht lag een station en twee tramremise's. Op die plek is de geschiedenis nog altijd deels zichtbaar in de ondergrond en de huidige oude panden.
In het oude stationsgebouw is een slijterij gevestigd en in de tramremise's zit nu de huidige supermarkt Jumbo.

Elburg vandaag

Door de aanleg van de Afsluitdijk veranderde de ligging van Elburg ingrijpend. De verbinding met de open Zuiderzee verdween en de visserij verloor geleidelijk haar belangrijke positie. Veel inwoners moesten op zoek naar andere inkomstenbronnen.

Toch leeft het vissersverleden van Elburg nog altijd voort. In de haven liggen nog verschillende authentieke botters, de karakteristieke houten vissersschepen die herinneren aan de tijd dat de stad van de visserij leefde.

Tegenwoordig ligt Elburg aan het Veluwemeer en het Drontermeer en is het een geliefde aanlegplaats voor watersporters.
Vanaf de haven wandel je over de brug en onder de indrukwekkende Vischpoort door, rechtstreeks de historische vestingstad binnen.

Meer te ontdekken in Elburg

Naast de historische straatjes en monumenten heeft Elburg nog veel meer te bieden. Zo zijn er verschillende musea die een bezoek waard zijn. In Museum Elburg kom je meer te weten over de geschiedenis van de stad en haar bewoners. Liefhebbers van kunst, cultuur en historie kunnen hier hun hart ophalen. En als je daar dan toch bent, vergeet de kloostertuin dan niet. 

Ook een bezoek aan Museum Sjoel is de moeite waard. Dit museum is gevestigd in de voormalige Joodse synagoge van Elburg en vertelt het verhaal van de Joodse gemeenschap die eeuwenlang deel uitmaakte van de stad.

Daarnaast beschikt Elburg over een Orgelmuseum, waar je alles kunt ontdekken over de geschiedenis, techniek en ontwikkeling van het orgel.

In de haven vind je de Botterstichting Elburg. Hier wordt het maritieme erfgoed van de stad levend gehouden. Je kunt er authentieke botters bewonderen en meer te weten komen over het vissersverleden van Elburg. Regelmatig worden er activiteiten georganiseerd en in sommige periodes is het zelfs mogelijk om mee te varen op een historische botter.

Een ander bijzonder museum is Museum De Smederij. In dit kleinschalige museum krijg je een inkijkje in het oude smidsambacht en het belang van de smid in het dagelijkse leven van vroeger. De collectie met historische gereedschappen laat mooi zien hoe essentieel dit vak ooit was voor de stad.

Wil je Elburg eens van boven bekijken? Dan kun je de Sint-Nicolaaskerk en haar toren beklimmen.
Van dinsdag tot en met zaterdag is de toren geopend van 13.30 tot 16.30 uur. Na het beklimmen van de vele treden word je beloond met een prachtig uitzicht over de vestingstad, de haven en het omliggende landschap.

Ben je van plan Elburg te bezoeken? Dan is het VVV-informatiepunt, gevestigd in Museum Elburg, een goed startpunt. Je kunt daar ook stadswandelingen boeken en informatie krijgen over activiteiten, routes en evenementen.

Tijdens Open Monumentendagen komt de stad extra tot leven, met open gebouwen en speciale rondleidingen.
Waardoor de geschiedenis van Elburg echt tot leven komt.

Een bijzonder jaarlijks evenement is Kerst in de Vesting, waarbij de stad wordt omgetoverd tot een sfeervol historische kerst vol licht en sfeervol kerstdecor met licht, muziek en figuranten in historische kleding. Het voelt alsof je even teruggaat in de tijd, maar dan in winterse kerstsfeer. Het trekt veel bezoekers en geeft de stad een heel unieke uitstraling in de donkere dagen van december.

Afsluiting

Voor meer sfeer en geschiedenis bekijk ook eens het  Youtube kanaal van Barend Bosman uit Elburg.
Met prachtige oude beelden van vroeger, levensverhalen van Bottervissers, over visserij en nog veel meer!

Hieronder volgen nog wat foto’s van Elburg. Hoe vaak ik er ook kom, ik blijf proberen die bijzondere sfeer vast te leggen.
Toch merk ik elke keer weer dat foto’s nooit helemaal kunnen laten zien hoe het voelt om hier rond te lopen.
Dat moet je eigenlijk zelf ervaren.